۹۸۵سال پیش درست وقتی که دو روز از شروع تابستان سال ۴۱۶ هجری شمسی میگذشت طبیبی ماهر، دانشمندی حاذق، مردی شهیر در علم و ادب در دامان الوند چشم از جهان فرو بست.
بهگزارش صدای گردشگری ایران (ویتنا)، شیخ الرییس بوعلیسینا که فراز و نشیب روزگار او را راهی غرب ایران کرده بود، در ۵۷ سالگی به دلیل ابتلا به بیماری که در برخی روایات گفته شده بیماری قلنج بوده، از دنیا رفت.
پورسینا از همان آغاز کودکی استعداد و هوش عجیبی در آموختن علوم مختلف داشت. پدرش از کودکی برای تعلیم و تربیت او تلاش بسیاری میکرد.
او در طول مدتی که در اصفهان زندگی میکرد مورد توجه علاءالدوله قرار داشت و زندگی آرامی را گذراند تا اینکه اصفهان مورد حمله مسعود غزنوی قرار گرفت. در این حمله برخی از آثار مهم این دانشمند بزرگ از بین رفت. این اتفاق ضربه بزرگی به او وارد کرد. پس از این اتفاق ابوعلی سینا که درگیر بیماری نیز شده بود، تصمیم گرفت به همدان بیاید و اینجا زندگی کند و اینگونه شد که بوعلی در شهر همدان و منزل دوست خود ابوسعید دخدوک به خاک سپرده شد.
این اتفاق برای شهر همدان، امروز نقطه عطفی است برای آنکه به واسطه قرار گرفتن آرامگاه حکیم هزارهها در یکی از بهترین مناطق همدان، این شهر توانسته سالیان سال توجه و انگیزه گردشگران را برای سفر به همدان برانگیزد، پس نمیتوان از این مهم به سادگی گذشت.
شاید حالا اهمیت آغاز مطلب با سالروز مرگ را دریافتید چرا که در اغلب نوشتارهای اینچنینی موضوع از ولادت فرد آغاز میشود، اما از آنجا که محل فوت و خاکسپاری این حکیم عالیقدر در همدان بود بر آن شدیم موضوع را از رخت بر بستن بوعلیسینا از جهان آغاز کنیم.
شاید لازم بود متولیان امور شهری امروز برای ادای احترام به آرامگاه بوعلی در شهر تمهیدات لازم را در نظر میگرفتند تا بزرگی این مرد برای مردم استان همدان، ایران و جهان بار دیگر جلوه یابد.
سالهاست از این مناسبت میگذرد، اما خبری از هیچ گرامیداشتی به واسطه وجود آرامگاه بوعلی در همدان نیست و چه بسا متولی این اتفاق شهرداری و معاونت فرهنگی و گردشگری شهرداری همدان و میراث فرهنگی بوده و هست.
به واسطه این مناسبت به اهمیت بنای آرامگاه بوعلی سینا و ویژگیهای شاخص از این بنا میپردازیم.
بنای آرامگاه شیخالرییس در میدان بوعلیسینا در مرکز شهر همدان واقع شده است. این بنا در ضلع غربی خیابان بوعلی شهر همدان قرار دارد و روزگاری منزل ابوسعید دخدوک از دوستان پورسینا بوده که اکنون نیز در کنار او به خاک سپرده شده است. این محل در آن زمان در کنار شهر قرار داشته است.
بوعلیسینا، پزشک، دانشمند، فیلسوف، منجم، نویسنده، ریاضیدان، شیمیدان و… بزرگ قرن چهارم هجری و مشهور به ابنسینا، پورسینا و شیخالرییس است. این دانشمند ایرانی در یکم شهریور سال ۳۵۹ چشم به جهان گشود.
وی در همه علوم به ویژه پزشکی مهارت قابل توجهی داشت به همین علت او را پدر علم پزشکی نامیدند؛ از جمله آثار مهم او میتوان به کتاب قانون در طب، کتاب شفا و دانشنامه علائی اشاره کرد. دوران تحقیق و فعالیت این دانشمند بزرگ به نام دوران طلایی اسلام شناخته میشود.
معماری مقبره شیخ الرییس تا اواخر قرن سیزدهم هجری همانند چهارطاقی کوچکی به عنوان مقبره بر مزار آن دو قرار داشته است.
چون این چهارطاقی به مرور زمان فرسوده و در حال تخریب بود، یکی از شاهزادههای قاجار به نام «نگار خانم» دختر «شاهزاده عباس میرزا» ولیعهد «فتحعلی شاه» درصدد تجدید این بنا و تعمیر آن برآمد. به دستور وی به جای این چهارطاقی قدیمی، گنبدی از آجر ساخته شد و دو سنگ، یکی روی مزار ابن سینا و دیگری روی مزار ابوسعید قرار گرفت. پس از ساختن این بنای جدید، سنگ قبرهای قدیمی در سرسرای آرامگاه جدید قرار داده شدند.
در شمال آرامگاه، خانههای مسکونی و در قسمت جنوب آن حیاط آرامگاه قرار داشت. کتابخانهی آرامگاه که ۶۴۹ جلد کتاب داشته، به قرائتخانهی ابوعلی سینا موسوم بوده است. در داخل آرامگاه در اطراف سنگ قبر بوعلی سینا و ابوسعید، نردهی چوبی کوتاهی ساخته شده بود.
اعضای انجمن آثار ملی ایران تصمیم گرفتند که بنای جدید آرامگاه بوعلی بر اساس معماری قدیم و جدید ساخته شود. در نتیجه در خرداد ماه سال ۱۳۲۴، طراحی نقشه این بنا بین مهندسان و فارغالتحصیلان رشته معماری به مسابقه گذاشته شد. بین طرحهای ارائه شده، طرح مهندس «هوشنگ سیحون» مورد قبول جناب مهندس محسن فروغی و آندره گدار که جزو افرادی بود که زمان بسیاری را در ایران جهت شناخت معماری ایران سپری کرده و مدیرکل فنی موزه باستانشناسی ایران بود واقع شد و به عنوان جایزه نیز اجرای این پروژه به ایشان واگذار شد.
طرح مزبور از «گنبد قابوس» یکی از عظیمترین شاهکارهای معماری عصر ابنسینا، مقبرهی قابوس ابن وشمگیر شاعر و خوشنویس اقتباس شده است که از امیران سلسله زیار و حاکم طبرستان و گرگان بود. اگرچه سبک معماری این دو بنا بسیار با هم تفاوت دارد ولی میتوان ایدهی اولیه معمار بنا را از این بنای باشکوه دانست.
یکی از تفاوتهای ظاهری مقبره ابن سینا با گنبد قابوس در این است که گنبد قابوس ده ستون و آرامگاه ابن سینا ۱۲ ستون دارد. این دوازده ستون در واقع نشانگر ۱۲ دانشی هستند که ابن سینا بر آنها احاطه داشته است. و البته معماری بنای مقبره ابن سینا تنها برداشتی ظاهری از بنای گنبد قابوس است که به شیوه مدرن اجرا شده است و گویی ساختار بنای گنبد قابوس را بیننده به چشم میبیند. یعنی فاصله بین ستونها در گنبد ابن سینا، باز و در گنبد قابوس بسته است. آرامگاه بوعلی نصف ابعاد گنبد قابوس است.
اواسط سال ۱۳۲۶ هجری شمسی، انجمن آثار ملی تصمیم به اجرای طرح ساختمان آرامگاه گرفت. در آن هنگام مهندس سیحون برای تکمیل مطالعات خود به پاریس سفر کرده بود. پس از آگاهی از تصمیم انجمن در خرداد سال ۱۳۲۸، طرحهای اجرایی آرامگاه را به عنوان پایاننامه به دانشکده هنرهای زیبای پاریس ارائه و سپس در تیر ماه همان سال آن را برای اجرا به انجمن ارسال کرد. در اوایل سال ۱۳۲۸ بین انجمن آثار ملی ایران و شرکت ساختمانهای کشور (شرکت نسبی مهندس ابتهاج و شرکا) قرارداد قطعی ساختمان بسته شد و در خرداد ماه همان سال، کار بنای ساختمان آرامگاه آغاز شد.
س از تخریب مقبرهی قدیمی و گشودن قبر ابنسینا و ابوسعید، جمجمه و بخشهای باقیمانده از استخوانهای ابوعلی سینا و ابوسعید با حضور افراد معتمد و موثق، پس از تهیه صورتجلسه، در جعبههای مخصوص گذاشته شده و مهر و موم شدند تا پس از ساخت بنای جدید، مجددا دفن شوند.
ساخت بنای آرامگاه در سال ۱۳۳۰ به پایان رسید و در بهمن ماه همان سال به نمایندگان انجمن آثار ملی، تحویل داده شد. در روز پنجشنبه یازدهم اردیبهشت ماه سال ۱۳۳۱ هجری شمسی با حضور آقایان جهانسوز فرماندار همدان، ابطحی رئیس فرهنگ، ایزدیار بازرس فنی، رئیس شهربانی، نماینده انجمن آثار ملی و برخی از روحانیان پس از معاینه و بازدید، لاک و مهر جعبههای محتوی استخوانهای ابوعلی سینا و ابوسعید دخدوک، استخوانها با دقت کامل و رعایت موازین شرعی و آداب و رسوم معمول، کفن و دفن شد. قبر «ابوعلی سینا» در سمت راست مدخل آرامگاه و در سمت چپ او، قبر «ابوسعید دخدوک» قرار گرفته است.
ویژگیهای بنای آرامگاه
ارتفاع هر پایه برج از کف زیرین آرامگاه تا زیر گنبد، نزدیک به ۲۳ متر است. پهنای (عرض) هر پایه در پایین ۱/۱۷ متر و در بالا ۹۲ سانتیمتر است. گنبد مخروطیشکل آن نزدیک به ۶ متر ارتفاع دارد. ارتفاع اطاق اصلی آرامگاه ۶/۱۰ و ارتفاع کلی بنا (از کف تا انتها) بیش از ۲۸ متر است.
در میان ۱۲ پایه برج، تخته سنگ مرمر یکپارچهای به چشم میخورد که طول آن ۲/۵۵ و عرض آن بالغ بر یک متر است و کتیبهای به خط ثلث بر آن نوشتهاند. تختهسنگ فوق از آثار برجسته و مهمی است که در بنای باشکوه آرامگاه به کار بردهاند زیرا در ضمن انجام عملیات مربوط به ساخت آرامگاه، تختهسنگ بزرگ تهیهشده برای این منظور در یک مرحله شکست و دوباره مجبور شدند سنگ فعلی را از کنار دریاچه ارومیه تهیه کرده و به همدان بیاورند.
آرامگاه بوعلی سینا در مرکز شهر همدان در سال ۱۳۷۶ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید و حال سالیان دراز است که شیخ الرییس ابوعلی سینا زیر آسمان شهر تاریخی فرهنگی همدان در دامان الوند آرمیده است و این مهم برای مردمان این دیار به مثابه نعمتی است.
گزارش: مریم مقدم
