هگمتانه، پایتخت هزارهها
از آنگاه که ایران، وارد دوران تاریخی شد، تاکنون بیش از 20 پایتخت را در سلسلههای مختلف سیاسی به خود دیده است، اما هگمتانه که در طول تاریخ به نام همدان تغییر نام داد، همواره یکی از مهمترین شهرهای مورد توجه دولتها بوده است و از زمانی که مادها آن را به عنوان نخستین پایتخت تاریخ و تمدن برگزیدند، همچنان مورده استفاده قرار گرفته است؛ این تداوم استقرار شهری باعت گردیده است که همدان همپای شهرهای بزرگی در جهان همچون آتن و رم زنده بماند و در تاریکه ی شهرسازی جهان سخنی برای گفتن داشته باشد، و در ایران نیز تنها میتوان شهر شوش را که عیلامیان بنیان گذار آن بوده اند را دارای چنین تاریخ سترگی دانست.
«دیاکو» (707 تا 675ق.م) نخستین پادشاه ماد در سده هفتم قبل از میلاد، هگمتانه را به عنوان پایتخت خود به معنای «جای گردآمدگان» برگزید و اساس دولت خود را پیرامون این شهر نهاد، تا پا به پای شهرهای بزرگ آن زمان در بین النهرین باستان همچون آشور و سومر و اکد و شوش، بتواند در کنار توسعه سیاسی، توسعه شهرنشینی و اقتصاد را برای پادشاهی خود برقرار سازد. تا زمان روی کار آمدن هخامنشیان هگمتانه دارای برج و بارویی درخور و درباری شد که در افسانهها و اسطورههای مورخان بزرگی چون هرودوت درباره آن بسیار سخن گفته شده است. موقعیت جغرافیایی و منطقه ایی هگمتانه عاملی شد تا کوروش اول(559 تا529 ق.م) بنیانگذار سلسله هخامنشیان نیز این شهر را در کنار شهرهای پارسه(تخت جمشید) و شوش به عنوان پایتخت امپراطوری خود برگزیند؛ انتخابی که عامل توسعه هر چه بیشتر این شهر گردید، و در ادامه با ضرب نخستین سکههای هخامنشی در این ایالت، عاملی شد تا در تمامی طول 2500 سال گذشته، این شهر به عنوان یکی از مهمترین ضرابخانههای ایران شکل بگیرد و در تمام طول تاریخ پیش از اسلام و حتی پس از اسلام نیز صنعت سکه سازی یکی از ویژگیهای هگمتانه گردد. با انقراض هخامنشیان توسط اسکندر مقدونی، دولت یونانی سلوکیان بیش از 200 سال در داخل فلات ایران و سپس در منطقه بینالنهرین قدرت را در دست گرفت، اما همچنان همگتانه در کنار شهرهای هلنیستی(یونانی معاب) چون سلوکیه و انطاکیه توانست قدرت سیاسی و اقتصادی خود را حفظ کند و این مهرداد اول اشکانی(171 تا132ق.م) بود که توانست در سال 146 قبل از میلاد، هگمتانه را از دستان فرماندهان سلوکی خارج کند و از این شهر به عنوان پایگاه اصلی نظامی خود برای لشگرکشیهایش به سمت غرب استفاده کند، و سپس در ادامه در سال 141 توانست با لشگرکشی از هگمتانه به سمت بابل ابتدا آنجا را فتح کرد و سپس سلوکیه را به عنوان نخستین پادشاه ایرانی فتح کرد و در آنجا به ضرب سکه اقدام کرد و پس از فارق شدن از کشورگشاییهای خود، در هگمتانه اقامتگاه شاهی برای خود ساخت و یکی از مهمترین عاملهای توسعه این شهر گشت؛ اقدامی که اکنون با حفاریهای باستان شناسی در دل محوطه هگمتانه باستانی که در شهر همدان باقی مانده است، نشان میدهد که گسترش و توسعه این شهر از دوره مهرداد اول به بعد بسیار افزایش یافته است و لایههای به جای مانده از این حفاریها نمایانگر رونق شهرنشینی در هگمتانه است. اکنون با گذار بیش از 20 فصل حفاریهای باستان شناسی در محوطه هگمتانه، شهری برای ما نمایان شده است که به سبک شهرسازی یونانی یعنی «هیپوداموس» یا همان شهرسازی شطرنجی در دوره اشکانی رونق داشته است و این رونق شهری در دوران ساسانیان نیز افزایش یافته است.
با قدرت گرفتن اردشیر و پس از جنگ هرمزدگان در نهم اردیبهشت سال 224 میلادی، سلسله اشکانی سقوط کرد و شاهنشاهی ساسانی قدرت را در ایرانشهر به دست گرفت و هگمتانه نیز جزئی جدا نشدنی و استراتژیک از نقشه اردشیر برای توسعه امپراطوری خود به سمت غرب برای دست یافتن به سرزمینهای تحت فرمانروایی هخامنشیان شد. اردشیر نیز این شهر را به عنوان یکی از مهمترین پایتختهای خود در کنار تیسفون و اردشیر خوره قرار داد و قرارگیری این شهر در دل ایرانشهر عاملی شد که از منظر نظامی ثبات داشته باش، پس هگمتانه توسعه اقتصادی روزافزونی را در طول دوره 427 ساله ساسانیان به خود دید و انتخاب آن به عنوان یکی از مهمترین ضرابخانههای دولت ساسانی، میزان طلا و ثروت بسیاری را به این شهر روانه کرد تا جایی که حتی میتوان هگمتانه را پایتخت پولی و بانکی تمامی امپراطوریهای پیش از اسلام ایران نام نهاد.
ظهور اسلام در سده هفتم قبل از میلاد، ورقهای جدیدی را در تاریخ جهان و ایران گشود و جنگ نهاوند که در نزدیک هگمتانه ی باستانی رخ داد، دروازه ایرانشهر را برای ورود اعراب به داخل فلات ایران باز کرد، و شاید بتوان گفت که شروع دوران تاریخی ایران از زمان مادها در هگمتانه و پایان آن نیز در سال 651 میلادی در این شهر رخ داد.
در طول دوران 1400 ساله اسلامی نیز همدان توانست قدرت اقتصادی خود را به تمامی سلسلههای اسلامی ایرانی و انیرانی دیکته کند و در کنار ایفا کردن نقشهای سیاسی و استراتژیک خود، این بار معبری مهم در گذشتن جاده ابریشم از آن بود. جاده ایی که از اواسط دوره ساسانی یکی از مهمترین راههای مواصلاتی شرق دور به خاور نزدیک به اروپا بود و با ورود کالاهای چینی از سمت شرق ایران و گذار از شهرهای مهمی چون نیشابور و سمنان، هگمتانه شهری جهت داد و ستدهای تجار چینی با تجار ایران و اروپایی بود و در کنار توسعه سیاسی و اقتصادی طی دوران تاریخی، توسعه بازرگانی نیز نقش جدیدی بود که در طول تاریخ همدان به خود دید.
بر همین اساس، و بر پایه تمامی دادههای باستان شناسی و تاریخ میتوان شهر هگمتانه را که در دوران جدید نام همدان را به خود گرفته است، قدیمی ترین و مهمترین پایتخت ایران دانست که توانسته است طی 2700 سال گذشته، در کنار حفظ و احیا خود، جایگاهش را در بین شهرهای جهانی باز کند و تداوم انسانی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی خود را تداوم بخشد، و نقشی مهم در تاریخ ایران و حتی جهان ایفا کند.
میلاد وندائی
باستان شناس
