پرونده ۵۶ کاروانسرای ایران روی میز یونسکو
بعد از سه سال پیگیری پاییز ۱۴٠٠ پرونده ۵۶ کاروانسرا در ۲۴ استان برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال شد. در این پرونده ۵۶ کاروانسرای تاریخی ایران از دوره ساسانیان تا قاجار که همه دورهها را شامل میشود، وجود دارد.
دو پرونده از ۵۶ کاروانسرایی که در این فهرست قرار دارد، کاروانسرای تاج آباد و فرسفج از استان همدان است.
ارزیابان یونسکو در ماههای گذشته وارد کشور شدند و بعد از ارزیابی، حداقل ۳ ماه برای ارائه گزارش به تیم ناظر و استانها فرصت تعیین شد و برای تاییدیه آنها سه کمیته تشکیل شود.
اردیبهشت سال آینده این گزارش به یونسکو ارسال میشود و در تیرماه ۱۴۰۱ اجلاس میراث جهانی مطرح میشود. یک فرآیند پیچیده و سخت در پیش است، بنابراین پیش بینی نتیجه مشخص نیست.
۵۲ اثر هم در فهرست موقت وزارت میراث فرهنگی برای ثبت جهانی قرار دارند که باید به تدریج پرونده آنها تکمیل شود و کارهای مهمی نیز در راستای آماده سازی آنها در دست انجام است.
در دهههای گذشته فعالیتهای چشمگیری در راستای صیانت از میراث تاریخی کشور با تربیت نیروهای خبره حاصل شده است.
تاجآباد منحصربهفردترین کاروانسرای ایران
تاجآباد منحصربهفردترین کاروانسرای ایران و همدان است. این کاروانسرا در روستای «رسولآباد» اکنون اندیشه جهانی شدن را در سر میپروراند و امید است از زیر ذرهبین ارزیابان سربلند بیرون آید، این مجموعه که از کمیابترین کاروانسراهای مدور ایران به شمار میرود، روزگاری محل عبوری زائران کربلا بوده و برای خود بروبیایی داشته است.
«تاجآباد» یا «رسولآباد سفلی» روستایی است در غرب استان همدان و شهرستان بهار. روزگاری این روستا برای خود بروبیایی داشت و محل عبور کاروانهایی به مقصد کربلا بود؛ کاروانهای خستهای که در مسیر سفر خود، دقایقی را در کاروانسرای این روستا میآرمیدند و در خنکای آن جان خسته را جلای دیگری میدادند.
این اثر تاریخی یکی از کاروانسراهای زیبای قاجاریه است و در اصل یک رباط محسوب میشود و برخلاف سایر کاروانسراهای ایران که دارای پلانی مستطیلیشکل هستند، دارای پلان مدور بوده و از این حیث منحصربهفرد است و در سال 1376 با شماره اثر 1872 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
تعداد حجرههای کاروانسرا ۲۶عدد بوده و 2 حلقه چاه، آب موردنیاز ساکنان بنا را در گذشته تأمین میکرده و مصالح اصلی به کار رفته در بنا آجر قرمز، ساروج و کف بنا سنگفرش است؛ همچنین در ورودی بنا از شرق دارای 2 طاقنمای تزیینی است و آرامشی که در داخل آن وجود دارد وصفناپذیر است به قدری که آسمانش آبیتر و آفتابش گرمتر است!
روبهروی در اصلی ورودی به داخل کاروانسراست؛ در سمت راست بیش از 2 تا 3 حجره وجود ندارد، اما از سمت چپ میتوان گرداگرد کاروانسرا را پیش رفت که حجرههایی با طاقچههایی در 2طرف دارد که نشان میدهد در حین ساخت آرامش و آسایش کاروانها در آن دیده شده است.
حجرههای این کاروانسرا که زنجیرهوار در کنار هم قرار گرفتهاند را میتوان دنجترین جای دنیا برای یک اقامت به دور از هر سرو صدایی تفسیرکرد و حوضی پرآب در میان حیاط این کاروانسرا را بیش از پیش زیبا جلوه میدهد.
مدیرکل میراثفرهنگی استان همدان میگوید: این بنا مربوط به اواخر دوران صفویه و ابتدای قاجاریه است که کاروانسرای مسیر عبوری به ویژه زائران کربلا بوده است. این کاروانسرا به شکل گرد است که در کشور تنها 2 نمونه از آن وجود دارد و همین موضوع موجب منحصربهفرد بودن این اثر تاریخی است.
علی مالمیر از تملک اراضی اطراف این کاروانسرا برای جلوگیری از دخل و تصرف افراد در آن گفته و بیان کرد: این اثر به عنوان یک میراث جهانی در قالب کاروانسراهای ایران معرفی شده است که امیدواریم با رفع تعارضات آن این امر محقق شود.
وی افزود: این روستا از روستاهای بسیار فرهنگدوست است بهطوری که مردم آن علاقه زیادی به کتاب دارند. بزرگترین کتابخانه روستایی در این روستا واقع شده و اکنون که به خاطر کرونا کتابخانه تعطیل است، کتابها در اماکن عمومی توزیع میشود تا در دسترس مردم باشد، همچنین جالبتر اینکه تمام کوچههای این روستا مزین به نام کتاب از جمله گلستان و بوستان سعدی و… است.
پائولو کوئیلو، نویسنده مشهور برزیلی در اینستاگرام خود عکسی از تابلوی خیابانی در روستای تاجآباد (رسولآباد) همدان منتشر کرد که نام مشهورترین اثر وی یعنی «کیمیاگر» را بر خود دارد.
کوئیلو با انتشار این عکس نوشت که در این روستا خیابانها به نام شاهکارهای ادبی جهان نامگذاری شدهاند.
وی در این پست اینستاگرامی نوشت: «ابتکار کتابخوانها و عاشقان ادبیات به روستای تاجآباد موقعیتی منحصربهفرد بخشیده و این روستا را در منطقه مطرح کرده است. کوچههای این روستا در استان همدان همه با شاهکارهای ادبیات جهان نامگذاری شده است.»
کاروانسرای «فرسفج»، گنجینه تاریخی تویسرکان در مسیر عتبات عالیات
یکی دیگر از گزینهها بین پرونده های در دست بررسی کاروانسرای شاه عباسی فرسفج است. این کاروانسرا یکی از ابنیه تاریخی و ارزشمند شهرستان تویسرکان متعلق به دوران صفویه است که در میان طبیعت روح افزای دشت قلقلرود و شهر فرسفج خودنمایی میکند.
در دوران حکومت شاه عباس صفوی بهمنظور ایجاد امنیت و ارائه تسهیلات و خدمات رفاهی مرتبط با سفر و توسعه تجارت در بیشتر نقاط کشور جادههایی ساخته شده و در مسیر آنها کاروانسراهایی احداث شده بود.
این کاروانسراها به فاصله یک منزلی یعنی فاصلهای که کاروانیان میتوانستند از صبح تا شامگاه با چهارپایان طی نمایند و در کاروانسرای بعدی استراحت کنند، از یکدیگر قرار داشتند.
یکی از این کاروانسراها، کاروانسرای شاه عباسی فرسفج در شهرستان تویسرکان است که در 20 کیلومتری مسیر تویسرکان به کنگاور و در حاشیه این جاده و همچنین در مجاورت شهر فعلی فرسفج واقع شده است.
این کاروانسرا در واقع محل استراحت مسافران و کاروانهایی بوده که به قصد تجارت و سیاحت به غرب کشور و زیارت عتبات عالیات به عراق سفر میکردند
در کاروانسرای شاه عباسی فرسفج، امکاناتی برای استقرار چهار پایان و بارهایشان و قسمتهایی نیز برای استراحت و خواب کاروانیان اختصاص داده شده بود که پس از پشت سر گذاشتن شب، در صبح روز بعد دوباره به حرکت خود ادامه میدادند.
ساختمان این کاروانسرا در فاصله سالهای 1006 تا 1038 و به سبک معماری دوره صفویه ساخته شده است و مساحت آن حدود 4 هزار مترمربع است.
مهمترین ویژگی کاروانسرای تاریخی فرسفج، وجود برج و باروهایی در چهار گوشه آن است که بنا به ملاحظات امنیتی احداث شده بودند. این اثر به شماره 1970 مورخه 6/2/1376 در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان همدان در مورد چگونگی بهرهگیری از این بنای تاریخی برای رونقدهی بیشتر به صنعت گردشگری تویسرکان گفت: روشن است که استفاده بهینه از کاروانسرای تاریخی شاه عباسی در شهر فرسفج، ظرفیت و جذابیت گردشگری شهرستان تویسرکان را ارتقا میدهد و میتواند آوردههای خوب مالی و اقتصادی برای این شهرستان به دنبال داشته باشد.
علی مالمیر بیان کرد: کاروانسرای شاه عباسی فرسفج با توجه به میل عمومی مردم به اماکن تاریخی و سنتی، قابلیت بهرهبرداری در حوزههایی مانند مهمانپذیر سنتی، سفرهخانه سنتی و زیرساختهای جنبی رفاهی و ورزشی را دارد.
وی افزود: در سالهای اخیر صحبت های اولیه برای حضور سرمایه گذار در طرح ساماندهی کاروانسرای فرسفج انجام شده و حتی طرح جامع محوطهسازی آن نیز پس از رفع نواقص جزیی از سوی میراث فرهنگی استان تایید و تحویل گرفته شده است.
در سالهای اخیر 15 کیلومتر از جاده تویسرکان به کنگاور که در مسیر شهر فرسفج قرار گرفته چهار بانده شده و زیر بار ترافیک رفته و موجب تسهیل در روند عبور و مرور عمومی برای دیدن از این کاروانسرای تاریخی شده و راه دسترسی به آن نیز در بافت داخلی شهر فرسفج سامان دهی شده است.
شهر فرسفج در حالی از این گنجینه تاریخی برخوردار است که پل تاریخی دوران صفویه نیز در آن وجود دارد و از طرف دیگر باغهای وسیع و گسترده سیب با جلوهگریهای دلنشین و زیبای طبیعی و طعم شیرین و به یاد ماندنی سیبهای آن سبب شده تا فرسفج شهر” شکوفههای سیب” نام بگیرد.
در این میان نکته روشن آنکه شرایط ساختاری و اعتبارات دولتی عملاً برای تبدیل کاروانسرای تاریخی شاه عباس صفوی به یک مجموعه اقامتی، رفاهی و گردشگری مناسب و پاسخگو نیست و ورود سرمایه گذاران بخش خصوصی میتواند تحول بزرگی در این زمینه رقم بزند.
